شايد بتوان آذربايجان شرقي را به دليل داشتن ۱۴ موزه تاريخي، فرهنگي و طبيعي بسياري از موزه هاي خصوصي كوچك و بزرگ ويتريني از موزه ها ناميد.اين استان به دليل برخورداري از پيشينه بسيار كهن تاريخي و فرهنگي و شهر تبريز نيز با داشتن ۵ بار تجربه پايتختي در طول سلسله هاي مختلف، داراي آثار و بناهاي تاريخي و موزه هاي غني فراواني است كه هركدام گوشه اي از تاريخ اين بخش از سرزمين ايران را به نمايش گذاشته اند.در اهميت و غناي موزه هاي موجود در آذربايجان شرقي همين بس كه اين استان از نظر قدمت و تعدد موزه ها پس از تهران در جايگاه دوم كشور قرار دارد. از ۱۴ موزه موجود در آذربايجان شرقي، تبريز به تنهايي ۹ موزه را در خود جاي داده و ۲ موزه نيز در مراغه قرار دارد. شهرهاي سراب، بناب و اهر نيز هركدام يك موزه تخصصي دارند.گفتني است در هفته ميراث فرهنگي در اواخر ارديبهشت ماه سال جاري نيز چند موزه جديد گشايش مي يابد و بر شمار گنجينه هاي تاريخي آذربايجان شرقي افزوده خواهد شد. يادآور مي شود، روزانه به طور متوسط ۱۰ هزار تن از موزه هاي آذربايجان شرقي ديدن مي كنند كه اين رقم نسبت به سال گذشته ۳۵ درصد افزايش داشته است البته پيش از معرفي موزه هاي آذربايجان شرقي گفتن اين نكته ضروري است كه اغلب بناهاي موزه هاي ياد شده نيز از آثار تاريخي و ديدني منطقه محسوب شده و پيشينه مفصلي دارند. به همين دليل نيز سعي شده به تاريخچه بناها اشاره مختصري شده و بيشتر به خود موزه ها پرداخته شود.
موزه آذربايجان
تاريخچه ايجاد موزه شهر تبريز با عنوان «موزه آذربايجان» كه از بزرگترين موزه هاي كشور نيز به شمار مي آيد به حدود ۵۰ سال قبل بازمي گردد. در آن سال ها تلاش هاي زيادي از جانب جمعي از فرهنگ دوستان اين شهر براي راه اندازي يك موزه جامع در تبريز صورت گرفت تا اين كه اين تلاش ها نتيجه داد و در ارديبهشت ماه ،۱۳۳۷ موزه آذربايجان بنيان گذاشته شد. ساختمان اين موزه كه در مركز شهر تبريز قرار دارد براساس نقشه تنظيمي «آندره گدار» باستان شناس و معمار معروف فرانسوي ساخته شده است.يادآور مي شود، قبل از اين تاريخ و تا زمان گشايش رسمي اين موزه، ازدبيرستان نجات سابق تبريز به عنوان محل موقت نمايش اشياي تاريخي و باستاني استفاده مي شده است. موزه آذربايجان داراي ۱۲ هزار اشياي فرهنگي و هنري و بيش از ۲ هزار و ۳۰۰ قطعه ثبت شده تاريخي است كه از اين نظر در جمع گنجينه هاي مهم و باارزش كشور جاي گرفته است. اين موزه از ۳ تالار مجزا در ۳ طبقه تشكيل يافته است. طبقه زيرزمين به نمايشگاه دائمي آثار هنري اختصاص يافته و طبقه همكف، تمدن هاي پيش از اسلام از هزاره پنجم قبل از ميلاد تا دوران ساساني را به نمايش گذاشته است. طبقه فوقاني موزه نيز باستانشناسي ايران در دوران اسلامي را تا پايان عصر قاجار در خود جاي داده است.
تالار سكه و مهرهاي شاهان و فرمانروايان تاريخ ايران نيز در همين طبقه قرار داشته و آثاري از هزاره سوم قبل از ميلاد تا دوران قاجاري در آنها به چشم مي خورد. از آثار بي نظير و ارزشمند موجود دراين دوره مي توان به موبندطلايي متعلق به هزاره نخست قبل از ميلاد، جام طلاي دوره هخامنشي ، بشقاب هاي زرين و سيمين دوره ساساني ، قفل رمزي مربوط به اواخر قرن ششم هجري و مجموعه اي از چيني هاي دوران صفويه، اشاره كرد.
موزه (خانه ) مشروطه
ساختمان اين موزه از زيباترين خانه هاي تاريخي تبريز است. بناي تاريخي خانه مشروطه با معماري دوره قاجار در محله قديمي راسته كوچه قرار گرفته و مالك نخستين آن «حاج مهدي كوزه كناني » بود. اين خانه در جنگ هاي ۱۱ ماهه تبريز عليه نيروهاي دولتي كه منجر به پيروزي مشروطه خواهان شد، ستاد فرماندهي و عمليات آزادي خواهان به شمار مي رفت.
موزه مشروطيت در فضايي به مساحت ۱۳۰۰ مترمربع در سال ۱۳۵۴ در فهرست آثار ملي ثبت شده است.
در اين موزه تمامي آثار و مدارك مربوط به مبارزات دوران مشروطيت به نمايش گذاشته شده است. لوازم شخصي سران انقلاب مشروطه همچون ستارخان، اسناد، فرمان ها و دستنوشته هاي مشروطه خواهان و نيز نيروهاي دولتي در آن دوران، مطبوعات آزاديخواه دوران مشروطه و بسياري از آثار ديگر در اين مجموعه نگهداري مي شود.
موزه قرآن كريم و كتابت
بناي مسجد شاه طهماسب صفوي معروف به مسجد صاحب الامر تبريز مكاني است كه از آن به عنوان موزه قرآن كريم و كتابت استفاده مي شود.
با توجه به قداست اين بنا و به دنبال بازسازي و انجام تغييرات لازم در آن، مسجد صاحب الامر به موزه قرآن كريم و كتابت تبديل شد.
در اين موزه مجموعه نفيسي از نسخ قرآن مجيد مربوط به ادوار مختلف تاريخ و قطعات زيبايي از آثار خوشنويسان بنام ايران به نمايش گذاشته شده است.
علاوه برآن، نسخ خطي، انواع قلمدان هاي مينياتوري ، ظروف چيني و سفالي مزين به آيات قرآني و ديگر آثار و تصاوير بزرگان ديني نيز دراين موزه نگهداري مي شود.
از ارزشمندترين اشياي موجود در موزه قرآن كريم و كتابت تبريز، يك صفحه از قرآن كريم منسوب به دستخط مبارك حضرت امام رضا (ع) است كه بر روي تكه اي از پوست آهو نوشته شده است. از آثار مهم ديگر نيز مي توان به كتيبه سنگي خط ميخي دوره ايلامي ، كوچك ترين قرآن خطي مطلا كه بدون استفاده از ذره بين قابل خواندن نيست، جام شفابخش و لباس قسم منقوش به كل آيات قرآن كريم، اشاره كرد.
موزه سنجش
ساختمان موزه سنجش مربوط به دوران قاجار درمحله تاريخي مقصوديه تبريز قرار دارد. اين بناي بسيار زيبا در سال هاي اخير از سوي سازمان ميراث فرهنگي بازسازي شده و از آن به عنوان موزه سنجش استفاده مي شود.
در اين موزه انواع ابزار و ادوات مقياس سنجش وزن، زمان، فاصله و مكان كه در طول تاريخ مورد استفاده بشر قرار گرفته است نگهداري مي شود.
دوربين ها و تلسكوپ هاي اوليه نيز در اين موزه به نمايش گذاشته شده است. انواع ساعت هاي قديمي و هنري ساخت كشورهاي اروپايي، ترازوهاي قديمي از جمله نخستين ترازوي بيمارستاني سنجش وزن نوزاد و ساير ابزار سنجش قديمي ديگر اشيايي است كه در قسمت هاي مختلف موزه سنجش جاي گرفته اند.
موزه قاجار تبريز
اين موزه از جمله جديدترين موزه هاي تبريز است كه در عمارت اميرنظام گروسي در محله ششگلان اين شهر جاي گرفته است. اين عمارت در زمان ناصرالدين شاه بنا شده و در طول حكومت شاهان قاجار واليان آذربايجان همچون اميرنظام گروسي، قائم مقام فراهاني و اميركبير در آن سكونت داشته اند.
اين خانه در سال ۱۳۷۰ خريداري شده و پس از بازسازي در سال ۱۳۸۵ به عنوان موزه قاجار به بهره برداري رسيد.
اين مجموعه با زيربنايي بالغ بر ۱۵۰۰ متر مربع ۱۱ تالار بزرگ را در خود جاي داده است. طبقه زيرزمين موزه شامل تالار سنگ، تالار اسلحه، تالار رجال و فرامين و تالار معماري و شهرسازي است. طبقه نخست نيز تالارهاي سكه، بافته، چيني، آبگينه، فلزات، موسيقي و خاتم را شامل مي شود.
موزه قاجار تبريز مجموعه اي از آثار و اشياي تاريخي رجال، بزرگان، شاهان و شاهزادگان دوره قاجار را در خود جاي داده است. از آنجايي كه شهر تبريز در طول ۱۳۰ سال حكومت قاجار به عنوان سومين شهر مهم كشور و محل ولايتعهدي ايران به شمار مي رفت آثار و اشياي مهم و ارزشمندي از اين عصر در مورد شهر تبريز به جاي مانده كه به مرور زمان خريداري و به اين مجموعه منتقل مي شود.
موزه ادبي استاد شهريار
موزه ادبي استاد شهريار ، يادگاري به جاي مانده از ستاره پرفروغ شعر و ادب ايران استاد محمدحسين شهريار است كه در محله مقصوديه از ديگر محلات قديمي تبريز قرار دارد. بناي اين موزه سال ها محل زندگي و تراوشات ذهني استاد شهريار بوده و گرچه از نظر معماري ويژگي خاصي ندارد اما از لحاظ معنوي مكاني ارزشمند در تاريخ ادبيات كشور محسوب مي شود.اين خانه در سال هاي پس از وفات استاد از سوي شهرداري تبريز خريداري شده و هم اكنون زير نظر اين نهاد اداره مي شود. منزل استاد شهريار در زيربنايي بالغ بر ۲۵۰ متر و مساحتي حدود ۲۴۱ متر در ۲ طبقه ساخته شده است.
بيش از ۵۰۰ قطعه از آثار و نيز وسايل شخصي شهريار شامل: كتاب، دستخط و انواع يادبودها و هداياي داخلي و خارجي به همراه لوازم زندگي اين گوهر تابناك ادبيات و شعر تركي و فارسي در موزه فوق به نمايش گذاشته شده است.
موزه و نمايشگاه زنده سفال
موزه زنده سفال تبريز از ديگر گنجينه هاي تاريخي اين شهر محسوب مي شود كه در خيابان دارايي جديد (محله شكلي) جاي گرفته است.
موزه سفال از ۵ بخش تشكيل يافته است كه نمايشگاه دائمي از آثار استادان برجسته سفالگري همچون عباس و احمد قابچي، استاد فريده تطهيري مقدم و نيز ديگر هنرمندان سفالگر با خاك سفيد در آن به نمايش گذاشته شده است.
علت نامگذاري «موزه زنده» بر اين مجموعه بدين دليل است كه اين مكان همچنان به عنوان مركز هنر سفالگري تبريز تمامي مراحل ساخت آثار هنري سفال در آن به صورت زنده به نمايش گذاشته مي شود.
موزه ايلخاني مراغه
ساختمان موزه تخصصي ايلخاني مراغه در جوار آرامگاه «اوحدي مراغه اي» از شاعران بنام قرن۷ و ۸ هجري قرار گرفته است. اين محل در سال۱۳۶۳ مقارن با تشكيل سازمان ميراث فرهنگي به موزه مقدماتي مراغه تبديل شد اما از سال۱۳۷۵ با بررسي نقشي كه مراغه در دوران حكومت ايلخانان داشته به موزه تخصصي ايلخاني تغيير نام يافت.
مراغه در دوران حكومت ايلخانان مغول به عنوان نخستين پايتخت اين سلسله انتخاب شده و مركز ثقل كشور در آن دوران محسوب مي شد.
موزه تخصصي ايلخاني مراغه به منظور معرفي اين دوره خاص از تاريخ كشور كه گستره آن از هرات تا فرات بوده راه اندازي شده است. در اين مكان با تمركز و انتقال صدها اثر برجسته و گردآوري مجموعه اي نسبتاً كامل از اشياي مختلف همچون سكه، فلز، سفال، كاشي، سلاح، ظروف و كتب يكي از مهمترين مراكز پژوهشي دوره ايلخاني به شمار مي آيد.
موزه سنگ نگاره هاي مراغه
موزه باستان شناسي سنگ نگاره هاي مراغه درمقبره «آقالار» به مكاني زيارتي- تاريخي تبديل شده است. اين مكان آرامگاه ميرعبدالفتاح موسوي مراغي، شاعر و عارف نامي دوره زنديه بوده كه بناي آن در سال۱۲۴۷ هجري به طور كامل مرمت و بازسازي شده است.
مقبره آقالار پس از آن سال ها به محل دفن بزرگان، عرفا و شيوخ مراغه تبديل شده و به همين دليل به مقبره «آقالار» (بزرگان) شهرت يافته است.
اين مجموعه در سال۱۳۸۱ پس از مرمت به موزه سنگ نگاره ها تبديل شده و آثار نفيسي از سنگ نگاره هاي تاريخي از جمله سنگ مزارهاي كهن و قديمي را در خود جاي داده است.
موزه مردم شناسي جنوب سهند
موزه مردم شناسي منطقه جنوب سهند در مسير معرفي و شناساندن جلوه هاي مختلف زندگي و عناصر اجتماعي و فرهنگي اين منطقه از نگاه مردم شناسي در شهرستان بناب تأسيس يافته است.
اين موزه درمحل حمام قديمي مهرآباد بناب مربوط به دوران صفويه در فضايي به مساحت ۳۵۰ مترمربع بنا شده است. هدف از راه اندازي اين مجموعه به عنوان نخستين موزه مردم شناسي منطقه، ايجاد يك مركز علمي و تحقيقاتي در چارچوب رسالت سازمان ميراث فرهنگي عنوان شده است. در موزه ياد شده مجموعه آثار و اشيايي همچون ابزار كشاورزي، آلات موسيقي، صنايع نساجي، روشنايي، زيورآلات، پوشاك، طب سنتي و ساير لوازم زندگي مردم مناطق بناب، هشترود، عجب شير، مراغه و ملكان به نمايش گذاشته شده است.
موزه عشاير آذربايجان - سراب
موزه عشاير سراب در محل حمام قديمي جلال از آثار دوران قاجار در اين شهرستان واقع شده است. مساحت مجموعه يادشده ۶۵۰ مترمربع است كه تمامي عناصر و جلوه هاي مربوط به زندگي عشاير آذربايجان در آن به نمايش گذاشته شده اند.
ابزار موسيقي عشاير آذربايجان، پوشاك، زيورآلات، مسكن، نان پزي، نوشته ها، نقاشي ها و عكس هاي مختلف از جلوه هاي فرهنگي عشاير منطقه ازجمله آثار به نمايش گذاشته شده در موزه عشاير سراب است.
اين موزه از بخش هاي مختلفي مانند بخش اطلاع رساني، كتابخانه تخصصي عشاير، فضاي مرتع و چوپان، فرآوري سنتي و بومي لبنيات و فرآوري پشم و دست بافت هاي عشايري تشكيل يافته است.
موزه ادب و عرفان اهر
بناي آرامگاه «شيخ شهاب الدين محمود اهري» از عارفان به نام قرن ششم هجري مكاني است كه موزه ادب و عرفان شهرستان اهر در آن قرار گرفته است.
ساختمان بنا شامل خانقاه، مسجد، مناره ها و غرفه هاي متعدد است. تاريخ بنا به زمان شاه عباس اول منتسب بوده گرچه قسمت هايي از آن مربوط به معماري دوره ايلخاني است.
مجموعه شيخ شهاب، پس از مرمت در سال ۱۳۷۴ به موزه ادب وعرفان تبديل شد.
اين موزه داراي ۳ بخش بوده كه در سالن اول، كتاب هاي خطي و نوشته هاي مختلفي از دوره صفويه تا قاجار به نمايش گذاشته شده است.در سالن دوم موزه فوق هم ابزار و آثار متعددي مربوط به عارفان همچون كشكول هاي چوبي و سفالي و فلزي، تبرزين هاي طلاكوب و درب هاي چوبي پاشنه گردان و... در معرض ديد عموم قرارگرفته است.در سالن سوم موزه ادب و عرفان قطعه هاي خطي از خطاطان درويش معروف يادآور مي شود، به غير از موزه هاي فرهنگي - تاريخي يادشده چند موزه تخصصي و علمي ديگر در سطح استان وجوددارد كه از سوي سازمان ها و ارگان هاي مختلف راه اندازي شده است.در اين ميان موزه حيات وحش سازمان محيط زيست و نيز موزه باستان شناسي دانشگاه تبريز، از مهمترين اماكن يادشده هستند كه محيطي علمي براي تحقيق و پژوهش در حوزه هاي يادشده به شمار مي آيند.